çikolata kisti
Rahim (uterus) icerisinde yer alan; her ay gebelige ev sahipligi yapacak sekilde hazirlanan ve gebelik olmadigi zaman yeterli hormon desteginden yoksun kalmasi nedeniyle adet (menstruasyon) kanamasi halinde dökulen özel hucre tabakasi "endometrium" olarak adlandirilmaktadir. Bu hucre tabakasi vucutta sadece rahim icerisinde yer almaktadir. Bu hucrelerin vucutta rahim disinda baska bir alanda yer almasi "endometriozis" hastaligi olarak adlandirilir. Bu durum en sik olarak yumurtaliklarda, rahim arkasi boslukta (Douglas boslugu), vajen ile barsagin son bölumu arasinda, barsaklarin yuzeyinde, tuplerin uzerinde veya cevresinde, rahmi tutan baglarin ve mesanenin uzerinde veya karin zari yuzeylerinde, cerrahi yaralarda, dikisli dogum esnasinda acilan kesilerde, cok nadir olarak da göbek deligi ,burun zari gibi uzak organlarda görulur. En sik göruldugu yer %75 oraniyla yumurtaliklardir.
Rahim ic tabakasi adet döngusunun seyrinde her ay kalinlasan ve belli bir sure sonucunda kanamasiyla vucut disina atilan bir dokudur. Rahim ic tabakasi rahim yuzeyi disinda bir yere yerlestiginde yine adet döngusuyle birlikte kalinlasma gerceklesir ve yine kanamayla bu doku uzaklastirilmaya calisilir. Endometriozis hastaliginin yerlestigi dokular vajinayla dis ortama acilan rahimin aksine kapali sistemlerdir ve kanama bu kapali sitemin icine (genellikle karin bosluguna olur veya yumurtalik dokusu icine olur ki bu ilerleyen sure icinde burada endometrioma diger adiyla cikolata kisti adi verilen yumurtalik kistlerine neden olur.) olur. Bu olusan ic kanamalar ic bölgelerde yapisikliklara neden olur ve buna bagli belirtiler meydana gelir. Bu ic kanama miktari cok az miktarda olustugundan hayati tehlike tasimaz.
Kimlerde sik görulur?
Endometriozis ureme cagindaki kadinlarin hastaligi olarak kabul edilir. Hic sikayeti olmayan ve baska bir nedenle degerlendirilen bir kadinda saptanabilir. Tum kadinlarin %3-5'inde, cocuk sahibi olmakta gucluk ceken ciftlerin %40'inda saptanmaktadir. Birinci derece akrabalarindan birinde endometriozis saptanmis bir kadinda hastaligin görulme olasiligi yaklasik 7 kat daha fazladir. Endometriozis cok nadir olarak menopozdaki kadinlardan ve cok gec hastalarinda görulmektedir. Hatta literaturde erkelerde de görulebildigi bildirilmistir.
Neden olusur?
Hangi faktörlere sebep oldugu tam olarak bilinmemektedir. Nedeni aciklamaya yönelik cesitli teoriler öne surulmektedir. En fazla kabul gören iki görus genetik olarak yatkinligi bulunan kadinlarda, karin icerisinde yer alan belirli yuzeylerde veya dokularda hucrelerin yapisal degisikligi ugramasi ve rahim ic tabakasi gibi davranmasidir; diger ise rahim ic tabakasinin (endometrium) fallop tuplerinden karin icine tasinmasiyla olusur ki bu teoriye retrograd mesturasyon teorisi denir. (olabilmesi daha mumkun ve mantikli olan teoridir.)
Nasil belirti verir?
Endometriozis hastalarinda en sik karsilasilan sikayet adetlerin asiri derecede agrili olmasidir. Agrinin siddetinde giderek artan bir duzen izlenir. Agrinin nedeni endometriozis odaklarinda salgilanan prostoglandin adi verilen bazi maddelerin etkisiyle rahimde ortaya cikan kasilmalardir. Ancak agrinin siddeti ile hastaligin derecesi arasinda bir iliski yoktur. Hafif derecede bir endometriozis siddeti agrilara neden olabilecegi gibi ileri derecede bir endometriozis olgusunda cok hafif adet sancisi görulebilir hatta hic bir agri olmayabilir. Bununla beraber sancilarin daha erken baslamasi ve daha uzun surmesi hastaligin evresinin ilerledigine isaret edebilir. Agri tipik olarak adetten birkac gun önce baslar ve adet kanamasi ile birlikte en ust duzeye ulasir ve kanama boyunca devam eder. Hatta zaman zaman bu agrilar agri kesici ilaclara cevap vermeyebilir. Adet sancisi disinda endometriozisde kronik kasik agrilari ve bel agrilari da olabilir. Bu agrilar bacaklara dogru da yayilim gösterebilir.
Endometriozis, cinsel iliski sirasinda agriya neden olabilir. Bu duruma endometriozis hastalarin cogunda kanama bozukluguna rastlanmaz. Ancak adet öncesi görulen kahverengi lekelenme seklinde kanamalar endometriozis icin tipiktir.
Endometriozis hastalarin buyuk kismi cocuk sahibi olamama nedeni ile doktora muracaat ederler. Genel olarak kisirlik sikayeti bulunan kadinlarin yaklasik %10-20 sinde degisik duzeylerde endometriozis bulunmaktadir. Endometriozis ve kisirlik arasindaki iliski tam olarak anlasilabilmis degildir. Özellikle hafif ve orta derecede endometriozisin kisirliga neden olup olmadigi tartismalidir. Bununla beraber en sik kabul gören teori endometriozisin pelvis boslugu icinde bir tur inflamasyona neden olarak bazi maddelerin salinimina yol actigi ve bu maddelerin ve follikul ve yumurta gelisimi uzerinde olumsuz etkilerin oldugudur. Karin zarinda salgilanan bu maddelerin yumurta ve sperm bilerlesmesi, tubal fonksiyon ve hatta döllenmis yumurtanin endometriuma implante olmasi uzerinde de olumsuz etkilerinin olabilecegi ileri surulmektedir. Bir baska dusunceye göre ise hafif derecede endometriozis kisirliga neden olmamaktadir. Bu hastalarda kisirligin ana nedeni kötu sperm kalitesi ovulasyon bozuklugu gibi bilinen baska bir patoloji ya da aciklanamayan infertilite (kisirlik) olgularinda oldugu gibi bilinmeyen nedenleridir. Endometriozis sadece tabloya eslik eden ek bir patolojidir.
Öte yandan siddetli endometriozis kisirligin bilinen bir nedenidir. Ortaya cikan yapisikliklar ve anatomik bozukluklar ureme sisteminin normal fonksiyonunu bozarak fertilizasyon problemlerine neden olurlar. Yapisiklik olmasa bile cikolata kistleri normal ovulasyonu bozarak kisirliga yol acabilir.
Neden cikolata kisti: Birikmis kan kalintilarinin rengi zaman gectikce kirmizidan kahverengine ve siyaha dogru degisim gösterir. Endometrioma yumurtalik dokusu icinde bu eski kanin birikmesiyle olusur ve bu kistin icinde bulunan görunum olarak sivin cikolatayi andirir.
Endometriozis ile birlikte görunebilen yakinma ve bulgular
- Kronik pelvik agri
- Adetlerin sancili olmasi (dismenore)
- Kisirlik
- Dis gebelik
- Agrili cinsel iliski (disparonia)
- Bel agrisi
- Sirt agrisi
- Bacaklarda agri
- Bulanti-kusma
- Karin agrisi
- Kabizlik ya da ishal
- Makata vuran agri
- Kanli diski
- Makadi kanama
- Kuyruk sokumuna dogru agri
- İdrarda kan
- İdrar yaparken yanma
- Yan agrisi
- Sik idrara cikma
- Adet kanamasiyla es zamanli burun kanamalari ya da vucudun cesitli yerlerinde kanama ve morarmalar.
Nasil tani konur ?
Endometriozisin tanisi lezyonlarin direk olarak görulmesi ve patolojik olarak incelenmesi ile konur. Yani kesin tani icin cerrahi sarttir. Öykude endometriozisden kusku duyulan hastalarda kisirlik problemi de varsa mutlaka tanisal laparoskopi yapilmalidir. Laparoskopi sirasinda karin zari, rahim, douglas boslugu, tupler gibi tum pelvis ici olusumlar gözlenerek kucuk endometriozis odaklarinin varligi arastirilirken siddetli olgularda yapisikliklar izlenir.
Endometriozis tanisinda en önemli tanisal testlerin basinda ultrasonografi gelir. Ancak ultrasonografi yumurtaliklarda yerlesmis cikolata kistlerinin taninmasinda yararliyken pelvik endometriozis hakkinda bilgi vermede yetersizdir. Yumurtalik icinde derinde yerlesmis endometriomalar laparoskopide gözden kacabilir ancak bu kitleler dikkatli bir ultrasonografik inceleme ile kolaylikla fark edilebilir.
Ultrasonografi incelemesinde endometriomalardan kusku duyulan olgularda kanda Ca-125 adi verilen bir markerin bakilmasi sonucu taninin desteklenmesi acisindan önemlidir. Yumurtaliktan köken alan bazi kanserlerde salgilanan bu tumör belirteci endometriozis varliginda da artmaktadir ancak kan duzeyi habis hastaliklarda oldugu kadar yukselmemektedir.
Evreleri
Endometriozis hastaliginin yerlestigi bölge, yayilimi, derinligi ve buyuklugune göre evrelendirilir. Evre 1 minimal hastaligi, evre 2 hafif, evre 3 orta ve evre 4 ise siddetli endometriozisi ifade eder. Hastaligin evresi ile yarattigi sikayetler arasinda direkt baglanti yoktur.
Nasil tedavi edilir?
Endometriozisin kesin kalici tedavisi yoktur. Uygulanan tedavilerin amaci agriyi gidermek ve kisirligi ortadan kaldirmaktir. Bu amacla tibbi ve cerrahi tedaviler uygulanabilir. Tibbi tedaviler endometriozisin östrojene bagimli bir hastalik olmasi prensibine dayanir. Hamilelik ve menopoz endometriozis olusumunu engelleyen iki dogal durumdur. Hormonal tedavilerde amac bu iki dogal durumu taklit etmektir. Her iki durumda da endometrium uzerindeki östrojen etkisi ortadan kalkacagindan yanlis yerde yerlesmis olan endometrial dokunun da baskilanmasi beklenir.
Gebelikte görulen hormonal durumu taklit etmek icin dogum kontrol haplari kullanilirken, menepozu taklit etmek amaciyla danazol ya da GnRH analogu adi verilen ilaclar kullanilmaktadir. 3-6 ay suren bu tedavide kan östrojen duzeyi dogal menopozda oldugu gibi dusuk seviyelere inmektedir. Genellikle ayda bir kez yapilan enjeksiyonlar seklinde uygulanan GnRH analog tedavisi oldukca pahali bir tedavi seklidir. GnRH anaolglari uzun sureli kullanimda kemik erimesi, ates basmasi gibi menopoz sonrasi görulen yakinmalara neden olabileceginden östrojen iceren ilaclar ile birlikte verilebilir. Add-back tedavi adi verilen bu durun tezat gibi görulebilir. Ancak amac kan östrojen duzeyini endometriozisi baskilayacak kadar dusuk ve kemik erimesine neden olmayacak kadar yuksek bir aralikta tutmaktir.
Yapilan calismalar endometriozisde uygulanan tibbi tedavilerin agriyi gidermede etkili oldugu ancak infertilite uzerinde olumlu bir etkisinin olmadiginin göstermektedir. Bu nedenle kisirlik nedeni ile basvuran hastalarda tibbi tedavi önerilmez.
siddetli endometriozis olgularinda tercih edilmesi gereken tedavi yaklasimi cerrahidir. Özellikle laparoskopik cerrahi tekniklerde yasanan gelismeler bu hastalarin etkili bir seklide tedavi edilmelerine olanak saglamaktadir. Örnegin; cikolata kisti cikartilan hastalarin %50'si 6 ay icinde tedaviye gerek kalmadan hamile kalmaktadir. Anatomik duzenin yeniden saglanmasi hem agrinin giderilmesinde hem de ureme potansiyelinin arttirilmasinda son derece önemlidir.
Yardimci ureme teknikleri:
Kisirlik nedeniyle tedavi edilen bir kadin cerrahi sonrasi 6 ay icinde kendiliginde hamile kalamamis ise bir sonraki secenek yardimci ureme teknikleridir. Eger tupler acik ise asilama denenebilir. Asilamanin da basarisiz oldugu durumlarda ise son alternatif tup bebek uygulanmadir. Bu grup hastalarda özellikle buyuk cikolata kisti cikarilmis ise yumurtaliklarin rezervinde bir azalma beklenebilir. Ayrica bilinmeyen bazi nedenlerden dolayi bu endometriozis olgularinda döllenme oranlarinda dusukluk görulebilmektedir.
